Yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga đầu thế kỉ 21 và chiến lược sử dụng vấn đề li khai trong quan hệ với Moldova

I. Bá quyền của ngoại giao Nga thế kỉ 21

Yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga đã từng tồn tại từ thời công quốc Kiev cho tới đỉnh cao là thời Liên bang Xô Viết. Đến thế kỉ 21, yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga tồn tại ra sao? Bài viết sẽ không chứng minh việc có hay không tồn tại yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga thế kỉ 21 mà sẽ chỉ tóm tắt nghiên cứu của tiến sỹ Carmel Amelia Gayoso Descalzi  và trích dẫn một số phát biểu của Putin thể hiện tính chất bá quyền của ngoại giao Nga.

Nghiên cứu của tiến sỹ Carmel Amelia Gayoso Descalzi thuộc The London School of Economics and Political Science với tiêu đề “ Bá quyền của Nga trong khu vực CIS[1]: đánh giá ảnh hưởng của Nga và những biến đổi trong sự chấp thuận và bất đồng quan điểm của các nước CIS về hệ thống phân cấp khu vực” đã chứng minh rằng thế kỉ 21, đặc điểm bá quyền của nước Nga vẫn luôn tồn tại chỉ thay đổi về mức độ và đặc điểm; thông qua việc phân tích các đặc điểm quân sự, kinh tế, chính trị và hệ tư tưởng của nước Nga.

Cuối cùng, thông qua phát biểu của quan chức Nga, không ít lần người ta có thể nhận thấy yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga những năm đầu thế kỉ 21. Tổng thống Nga Putin từng tuyên bố: “đặc tính nhà nước ngày nay của nước Nga có nguồn gốc ở Kiev. Đây là cái nôi của nước Nga vĩ đại hơn trong tương lai.” [2] Hay “Chính sách đối ngoại của Nga vẫn có quy mô toàn cầu không chỉ vì tiềm lực quân sự và kinh tế mà còn vì cả đặc điểm địa lý của đất nước. Chúng ta có mặt ở cả Châu Âu lẫn Châu Á, cả ở phía Bắc lẫn phía Nam. Dĩ nhiên ở tất cả những nơi đó có lợi ích của chúng ta.” [3

II. Đặc điểm quan hệ Nga- Moldova

Báo Kommersant (Nga) nhận định Nga xem Moldova là khu vực lợi ích ưu tiên. Quan hệ kinh tế với Nga giữ vai trò rất quan trọng đối với Moldova. Dân tộc Nga cũng chiếm 13% dân số Moldova.Tuy nhiên, trong năm qua Moldova sáp gần Liên minh châu Âu (EU) hơn bất kỳ quốc gia nào trong Cộng đồng các quốc gia độc lập. Quan hệ Nga- Modova được đánh giá là mối quan hệ đầy thăng trầm.

Quan hệ giữa 2 nước phụ thuộc vào lực lượng nào nắm quyền tại Moldova. Bầu cử tại Moldova luôn là cuộc chạy đua giữa hai khối chính trị gồm phe thân châu Âu với ba đảng cầm quyền không liên tục từ năm 2009 và phe thân Nga với ba đảng đối lập. Do đó, bầu cử tại Modova được gọi là cuộc bầu cử về chính sách đối ngoại[4].

Vấn đề vùng li khai Transnistria luôn nằm ở giữa quan hệ Nga- Moldova. Transnistria được phương Tây biết đến như phần còn lại cuối cùng của Liên bang Xô Viết. Nước cộng hòa tự xưng này là nơi duy nhất ở châu Âu vẫn sử dụng hình ảnh búa liền trên cờ của mình, cơ quan mật vụ được biết đến với các tên KGB và quốc hội được gọi là Xô Viết tối cao. Khu vực này độc lập khỏi Cộng hòa Moldova sau cuộc nội chiến năm 1991-1992. Nga từng huy động hơn 3.000 binh sĩ gìn giữ hòa bình và thực thi lệnh ngừng bắn tại đây. Đến nay, khoảng 400 binh sĩ thuộc lực lượng gìn giữ hòa bình của Nga vẫn đóng quân trong khu vực này. Nga vẫn tiến hành chuyển khí đốt sang Transnistria không thu phí, trợ cấp quỹ hưu trí cho người dân, thậm chí ủng hộ tới hơn 70% ngân sách cho nhà nước cho chính quyền Transnistria[5]

III. Yếu tố bá quyền của ngoại giao Nga thế kỉ 21 tác động đến việc Nga sử dụng vấn đề li khai trong quan hệ với Moldova

Bá quyền trong quan hệ quốc tế thường được định nghĩa là sự lãnh đạo hay sự thống trị của một cường quốc đối với một nhóm các quốc gia khác, thường là trong một khu vực . Tất cả các quốc gia bá quyền đều có một đặc điểm chung: đó là mong tạo lập các “luật chơi” chung cho các thành viên của hệ thống mà mình kiểm soát[6].

Tuy vậy cách thức xác lập quyền kiểm soát để đề ra luật chơi của các quốc gia lại không giống nhau. Hai kiểu bá quyền nước lớn thường được nhắc tới là bá quyền kiểu Mỹ, phương Tây và bá quyền kiểu Trung Quốc.

Bá quyền kiểu Mỹ, phương Tây là chủ nghĩa thực dân mới với việc dùng sức mạnh mềm như tạo ra các cuộc cách mạng dân chủ, lôi kéo và thành lập liên minh hay xuất khẩu các giá trị dân chủ, nhân quyền; nhằm xác lập quyền kiểm soát và đề ra luật chơi. Tuy nhiên, với nước Nga một quốc gia vốn nổi tiếng với lối ứng xử thô bạo nhiều hơn là khéo léo. Putin từng thẳng thừng tuyên bố: “Ai trả tiền thì người đó có quyền”. Và một thực tế là Nga thường giúp nước nào thì lại khiến nước đó trở nên nghi kị Nga. Có thể nói, bá quyền của Nga thế kỉ 21 là chủ nghĩa bá quyền kiểu thực dụng. Nga vẫn tiếp tục tính toán lợi ích địa chính trị, tiếp tục nhìn việc tranh giành ảnh hưởng với phương tây tại Moldova theo kiểu zero sum game.

Còn bá quyền kiểu Trung Quốc là chủ nghĩa Đại Hán với các biện pháp thể hiện quyền kiểm soát bằng cách bành trướng lãnh thổ, tuyên bố chủ quyền- nổi bật gần đây là các tuyên bố của Trung Quốc về chủ quyền trên biển Đông và biển Hoa Đông .Với nước Nga, Nga không thể đánh chiếm Moldova do Moldova có quy chế độc lập được quốc tế công nhận. Quan trọng nhất là Nga đã không còn  đủ sức mạnh và đủ tự tin để tiến hành một quốc chiến tranh ngay tại khu vực Biển Đen. Bá quyền của Nga thế kỉ 21 là chủ nghĩa bá quyền của nước lớn không còn đủ mạnh. Nga mong muốn thể hiện sức mạnh và ảnh hưởng như thời Liên Xô dù nước Nga hiện tại còn lâu mới đạt được tầm vóc như Liên Xô.  Nga chưa quen với việc coi Moldova là một quốc gia độc lập tách rời khỏi Nga mà thích gọi Moldova với cái tên “vùng lãnh thổ gần” hơn[7]. Nga càng không thể chấp nhận được nếu Moldova trở thành một quốc gia theo kiểu phương Tây, không còn đi theo các giá trị của Nga nhưng lúc này Nga lại không còn đủ sức để có thể đưa xe tăng đến Moldova như thời kì Mùa xuân Tiệp Khắc.

Vậy Nga sẽ sử dụng chiến lược nào để thể hiện bá quyền của mình trong quan hệ với Moldova? Trên thực tế, Nga đã sử dụng li khai như 1 chiến lược trong quan hệ với Moldova, một biện pháp thể hiện đầy đủ những đặc điểm của bá quyền kiểu Nga thế kỉ 21.

  • Bá quyền kiểu thực dụng:

Thứ nhất, Transnistria là sự tồn tại đau đầu với Moldova và vấn đề với Transnistria không phải chỉ đến thế kỉ 21 mới xuất hiện mà đã có từ thời kì Moldova còn chưa tách khỏi Liên bang Xô Viết. Năm 1989, cộng hòa Xô Viết Moldova  hủy bỏ tiếng Nga như một ngôn ngữ chính thức thay vào đó là tiếng Moldova. Một năm sau, Moldova tuyên bố độc lập, Transnistria tuyên bố độc lập khỏi Moldova và tìm cách trở lại Liên bang Xô Viết. Transnistria, vùng đất vốn với đa số người gốc Nga, lo sợ họ sẽ trở thành dân tộc thiểu số tại Moldova. Đối với họ, việc hủy bỏ tiếng Nga như một ngôn ngữ chính thức không khác gì việc bắt người Đức tại Bỉ nói tiếng Pháp[8].

Đến những năm đầu thế kỉ 21, khi Moldova- quốc gia nghèo nhất trong số 15 nước cộng hòa thời hậu Xô Viết, người dân sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp và kiều hối; lại là một trong những quốc gia bộc lộ mạnh mẽ nhất quyết tâm hướng Tây. Nga cần tìm một con bài, một vấn đề mà có thể ngay lập tức nắm lấy, lập tức lợi dụng. Vấn đề li khai trở Transnistria trở thành vũ khí sắc bén nhất mà Nga có thể sử dụng. Ở Transnistria có lực lượng thân Nga gồm cả người Nga và những người tự coi mình là người Nga. Transnistria  thậm chí đã không ít lần kêu gọi sự can thiệp của Nga và thể hiện mong muốn trở về với nước Nga và được hưởng quy chế của vùng lãnh thổ đặc biệt như Kaliningrad Oblast. Transnistria là cuộc xung đột bị đóng băng vẫn chưa thể tìm ra được bất cứ một giải pháp nào có thể làm hài lòng các bên dù bằng tất cả các kịch bản mà người ta hiện tại có thể vạch ra như để Transnistria tự trị hay độc lập hay sát nhập vào Nga[9].

Cuối cùng, việc Nga sử dụng vấn đề li khai ở Transnistria trong quan hệ với Moldova là chiến lược làm ít mà lại rất hiệu quả. Trong quá trình lựa chọn cách thức để thực hiện chính sách đối ngoại, các nhà hoạch định chính sách luôn cân nhắc và tìm ra các biện pháp có thể làm ít nhất mà đạt đến mục tiêu một cách cao nhất. Nước Nga cũng vậy, tuy nhiên với một nước lớn mang đặc điểm bá quyền kiểu thực dụng như Nga thì yếu tố này càng được thể hiện rõ ràng nhất. Nga sẵn sàng lựa chọn sử dụng vấn đề li khai ở Transnistria nhằm kiềm chế Moldova cho dù đó là hành động can thiệp nội bộ hết sức lạnh lùng, trắng trợn ; nhưng lại hết sức thành công.

  • Bá quyền của nước lớn không còn đủ mạnh

Rõ ràng nếu nước Nga có đủ sức mạnh như thời kì của Liên Xô, sử dụng các vấn đề li khai sẽ không  bao giờ được lựa chọn như một chiến lược nhắm  thể hiện và duy trì ảnh hưởng tại khu vực mà cả Liên Xô và Nga đều coi là khu vực địa chiến lược quan trọng.  Hiện nay, Nga quyết định sử dụng vấn đề li khai, nhằm can thiệp vào nội bộ của Moldova thay vì tiến hành một cuộc cách mạng triệt để. Việc Nga lợi dụng vấn đề li khai ở Transnistria để kiềm chế, gây ảnh hưởng, kéo Moldova xa xu hướng thân phương Tây đồng thời cũng đã hi sinh luôn con đường kéo quan hệ Moldova –Nga trở nên khăng khít như thời Liên Xô.

Bản thân vấn đề li khai là con dao hai lưỡi do trong lãnh thổ Nga vẫn còn tồn tại vấn đề li khai. Việc Nga ủng hộ Transnistria có thể trở thành lập luận chống Nga cho các vùng muốn li khai khỏi nước Nga mà đã từng bị đàn áp như Chechnya.

IV. Thực tế triển khai chính sách sử dụng vấn đề li khai của Nga trong quan hệ với Moldova

Nhìn chung, khi Moldova ngả về phía phương Tây, Nga sẽ tiến hành cấm vận 1 số mặt hàng nông nghiệp của Moldova và tuyên bố tăng cường quan hệ với Transnistria. Ví dụ như, tháng 6 năm 2013, EU lên kế hoạch kí kết một thỏa thuận liên kết với Moldova, tương đương với thỏa thuận đã góp phần đẩy Ukraine vào tình trạng bất ổn. Về mặt chính thức thỏa thuận này mở rộng đến Transnistria. Nga đe dọa “về những hậu quả nghiêm trọng” nếu thỏa thuận được kí kết vào đầu tháng 4/2014. Moscow được cho là đã lập kết hoạch chi tiết cho việc tiếp quản Tranistria giống như các kế hoạch của Crimea hay Nam Ossetia[10]. Quân đội Nga thường xuyên tổ chức các cuộc tập trận chung với Transnistria ở ngoại ô Tiraspol. Tuy vậy, hiện tại Nga không có ý định sát nhập Transnistria, vùng đất vốn không có chung biên giới với Nga. Sau sự kiện Crimea bất cứ sự sát nhập tương tự nào sẽ mang đến bất lợi cho Nga nhiều hơn là lợi ích. Thêm vào đó, Nga chỉ nên dùng vấn đề li khai ở Transnistria ở mức vừa đủ để Moldova không thể quay lưng hoàn toàn lại với  Nga. Nếu Nga sát nhập hay công nhận độc lập của Transnistria đến lúc đó đảng cộng sản thân nga cũng không thể cứu vãn được quan hệ giữa hai nước.

V. Kết quả của chính sách sử dụng vấn đề li khai của Nga trong quan hệ với Moldova

Hiện tại, chính sách sử dụng vấn đề li khai đang thể hiện hiệu quả theo ý đồ của Nga nhưng trong dài hạn hiệu quả sẽ đi đến đâu còn là một dấu hỏi lớn. Vì hiện tại, Moldova ngả về phía phương tây với những bước đi đầy thận trọng bằng việc tuyên bố việc Moldova thực hiện đường lối liên kết với Liên minh châu Âu không mâu thuẫn với việc phát triển quan hệ hợp tác với Liên bang Nga và các nước khác là thành viên Cộng đồng các quốc gia độc lập. Nhưng về bản chất chính trị ở Moldova, xu hướng thân phương tây sẽ còn tiếp tục thắng thế. Trong cuộc bầu cử diễn ra tháng 11 vừa qua, theo kết quả kiểm phiếu, Đảng Xã hội thân Nga dẫn đầu nhưng vẫn ở thế yếu trong Quốc hội mới và họ buộc phải liên minh với một trong số 3 Đảng còn lại trong Quốc hội để đủ đa số thành lập nội các mới. Tuy nhiên, 3 Đảng kia lại là các Đảng theo đường lối hội nhập châu Âu nên không có Đảng liên minh với Đảng Xã hội và Đảng Cộng sản thì phe thân phương Tây sẽ là người điều hành đất nước. Thực tế, hiện nay chính phủ đã được lập ra bởi liên minh 3 Đảng thân phương Tây[11].

————————————————————————————————————————————-

[1] CIS (commonwealth of independence states): cộng đồng các quốc gia độc lập

[2] Tài liệu tham khảo đặc biệt, TTXVN

[3]  “Nước Nga vẫn đang tìm kiếm sự vĩ đại”, tạp chí Times, tháng 1 năm 2008

[4] “3,2 triệu cử tri Moldova lựa chọn đường lối đối ngoại”, vietnamplus.vn, 30/11/2014

[5] L’espresso, 2008

[6] Nghiencuuquocte.net

[7] “ Bá quyền của Nga trong khu vực CIS: đánh giá ảnh hưởng của Nga và những biến đổi trong sự chấp thuận và bất đồng quan điểm của các nước CIS về hệ thống phân cấp khu vực”, Carmel Amelia Gayoso Descalzi ,The London School of Economics and Political Science,2011

[8] “ Hi vọng sát nhập vào Nga lên cao ở Transnistria”, Der Spiegel, số 17/2014

[9] “ Moldova: regional tensions over Transdniestria”, ICG, 14/4/2008

[10] Tài liệu tham khảo đặc biệt, TTXVN

[11] “ Kết quả bầu cử ở Moldova: 3 đảng thân phương tây giành đa số”, vietnamplus.net, 12/2014

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s