Nga sáp nhập Crimea tác động tới kiến trúc an ninh Châu Âu

Tháng 3 năm 2014, bán đảo Crimea vốn được quốc tế công nhận là lãnh thổ của Ukranie sáp nhập vào Nga sau một cuộc trưng cầu dân ý ngày 16 tháng 3 với gần 97% cử tri Crimea đã bỏ phiếu ủng hộ. Sự kiện này đã bị lên án bởi nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là phương Tây, việc Nga sáp nhập lãnh thổ Ukraine, vi phạm Bản ghi nhớ Budapest năm 1994  về chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine, có chữ ký của Nga. Việc sáp nhập Crimea đã khiến phương Tây loại Nga ra khỏi G8 và áp dụng những biện pháp cấm vận toàn diện đầu tiên đối với Nga kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

Cuộc khủng hoảng Crimea và việc Nga sáp nhập Crimea được xem là cuộc khủng hoảng lớn nhất giữa Nga và phương Tây từ sau Chiến tranh Lạnh. Sự kiện Nga sáp nhập Crimea đã và đang được đặt dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu ở tất cả các cấp độ phân tích. Ở cấp độ cá nhân, tham vọng và động lực của Putin được xem xét, ở cấp độ quốc gia “hội chứng hậu đế quốc” của chính sách đối ngoại của Nga đã được nghiên cứu. Ở cấp hệ thống các cuộc tranh luận giữa các học giả và các chuyên gia quan hệ quốc tế đã nhắc tới một trật tự thế giới mới hay sự bắt đầu của một kỷ nguyên mới trong quan hệ quốc tế. Trong các cuộc tranh luận đó đã có ý kiến cho rằng sau cuộc khủng hoảng Crimea “thế giới sẽ không bao giờ giống như trước” và chúng ta đang chứng kiến ​​”sự khởi đầu của thế giới mới”, hay thậm chí còn bi quan hơn, chiến tranh Lạnh đang quay trở lại Châu Âu.

Bài viết này sẽ tiếp cận cuộc khủng hoảng Crimea từ cấp độ hệ thống và sẽ tập trung vào câu hỏi sau: sự kiện Nga sáp nhập Crimea tác động tới kiến trúc an ninh khu vực Châu Âu như thế nào?

Việc nghiên cứu tác động của việc Nga sáp nhập Crimea tới kiến trúc an ninh Châu Âu có ý nghĩa không chỉ có ý nghĩa trong thời điểm hiện tại bởi lẽ trong chính trị quốc tế, sự kiện như Crimea hoàn toàn có khả năng lặp lại. Khủng hoảng Crimea là câu chuyện không chỉ giữa Nga với phần còn lại của châu Âu mà còn là hợp tác – đấu tranh giữa các nước lớn hậu Chiến tranh Lạnh, việc tái cân bằng quyền lực giữa các nước lớn mà một trong số đó vốn không được đối xử ngang hàng. Thêm vào đó, nghiên cứu một phần nào chỉ ra sự thay đổi của kiến trúc an ninh Châu Âu có ý nghĩa trong việc dự báo tương lai của kiến trúc an ninh ở khu vực này.

Để tìm câu trả lời cho những câu hỏi bài viết này sẽ mô tả kiến trúc an ninh Châu Âu hậu chiến tranh Lạnh, đặc biệt là trước sự kiện Nga sáp nhập Crimea. Tiếp theo, bài viết sẽ chỉ ra đặc điểm của sự kiện Nga sáp nhập Crimea. Bài viết sẽ xem xét sự thay đổi của kiến trúc an ninh Châu Âu hậu Crimea, tập trung vào nghiên cứu sự thay đổi bên trong các thể chế an ninh khu vực mà trọng tâm là Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Liên minh Châu Âu (EU) và Tổ chức an ninh và hợp tác châu Âu (OSCE).

Cuối cùng, bài viết chỉ ra rằng, việc Nga sáp nhập Crimea có tác động đến kiến trúc an ninh Châu Âu, song không phải về lượng (việc thêm hoặc bớt đi các thể chế an ninh khu vực) mà dẫn tới sự thay đổi về chất ( sự thay đổi bên trong các thể chế an ninh khu vực).

Kiến trúc an ninh Châu Âu sau chiến tranh Lạnh

Kiến trúc an ninh ở Châu Âu bao gồm các dàn xếp an ninh và cơ chế hợp tác an ninh ở khu vực. Việc định hình kiến trúc an ninh Châu Âu hiện nay còn đang vấp phải rất nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, về cơ bản, kiến trúc an ninh Châu Âu hậu chiến tranh Lạnh bao gồm NATO – thể chế an ninh dưới dạng phòng thủ tập thể, Liên minh Tây Âu (WEU) chỉ tồn tại đến 30/6/2011, OSCE- an ninh tập thể và EU- liên minh về kinh tế, chính trị song có chính sách an ninh và đối ngoại chung.

Trong tất cả các thể chế an ninh khu vực này, Nga chỉ tham gia chính thức trong một thể chế duy nhất đó chính là OSCE. OSCE với đặc điểm của an ninh tập thể, dù đã trải qua nỗ lực thể chế hóa vẫn hoạt động kém hiệu quả do nguyên tắc đồng thuận. Nga cho rằng OSCE là công cụ của các nước phương Tây nhằm can thiệp vào các quốc gia khác. Trong số các thể chế an ninh ở Châu Âu, không có bất cứ thể chế nào do Nga hay các quốc gia Đông Âu tự tạo ra. Đây chính là một phần của câu chuyện khiến nước Nga luôn tự cho mình bị tẩy chay, bị loại bỏ và bị chống lại bởi phương Tây.

Các quốc gia ở Châu Âu từ trước đến nay đều công nhận một điều, an ninh ở Châu Âu không thể được đảm bảo nếu thiếu Nga. Song trên thực tế không có vai trò đáng kể của Nga trong các thể chế an ninh, thậm chí “an ninh Châu Âu hoạt động tốt hơn nếu không có Nga”.

Đặc điểm của sự kiện Nga sáp nhập Crimea

Thay đổi trật tự pháp lí quốc tế

Trong sự kiện sáp nhập Crimea, Nga đã diễn giải lại luật quốc tế theo cách của mình, trong đó cho rằng quyền tự quyết của một dân tộc cao hơn chủ quyền quốc gia . Cách lí giải này của Nga phá vỡ sự ổn định của hệ thống luật quốc tế đang dần thích nghi với trật tự đa cực. Lần đầu tiên kể từ sau chiến tranh Lạnh, Nga đang tái cân bằng qua việc tự khẳng định mình như một quốc gia trung tâm, thách thức vị thế lãnh đạo luật pháp quốc tế của Mỹ và phương Tây.

Chính trị phi nguyên tắc (politics without principles)

Việc Nga sáp nhập Crimea là một ví dụ của “chính trị phi nguyên tắc”. Chính trị phi nguyên tắc không phải là vô đạo đức mà nhấn mạnh tới việc các quốc gia không ngăn cản các hành động của quốc gia muốn phá bỏ nguyên trạng. Sự kiện ở Crimea đã thật sự gây bàng hoàng, nhiều người bắt đầu nhận ra: Nga không phải là một cường quốc phương Tây còn khiếm khuyết, Nga là một cường quốc sẵn sàng chống lại phương Tây. Tuy nhiên, khi sự kiện ở Crimea diễn ra, các quốc gia phương Tây đã không có bất cứ sự can thiệp cụ thể, mãnh mẽ nào và tất cả thể chế an ninh ở Châu Âu đều đóng băng, không thể hoạt động theo đúng chức năng giàn xếp an ninh và đảm bảo hòa bình.

Xung đột lợi ích phức tạp, đan xen 

Đằng sau sự kiện Crimea, cả Nga và phương Tây có những lợi ích chồng chéo, đan xen mà cả hai bên đều không có khả năng nhượng bộ. Crimea nhiều khả năng sẽ trở thành “cuộc xung đột bị đóng băng” nhưng là điểm nóng tiềm tàng trong tương lai.

Nga sáp nhập Crimea tác động đến kiến trúc an ninh khu vực

Sự kiện Nga sáp nhập Crimea thách thức tính hiệu quả của các cơ chế an ninh tại khu vực song không tác động khiến các cơ chế này sụp đổ hay bổ sung thêm các cơ chế an ninh mới. Khiến trúc an ninh Châu Âu vẫn bao gồm EU, NATO và OSCE.

Liên minh Châu Âu (EU)

Điều chỉnh chính sách mở rộng về phía Đông 

Chính sách mở rộng về phía Đông của EU là một trong những nguyên nhân trực tiếp gây ra cuộc khủng hoảng Crimea. Chính những hành động quyết liệt của Nga tại Crimea khiến EU cân nhắc lại chính sách của mình khi tuyên bố không có triển vọng thu nạp thêm thành viên mới từ 6 quốc gia thuộc không gian hậu Xô Viết trong chương trình Đối tác phía Đông của EU. Thủ tướng Đức Merkel cũng đã khẳng định “không thể hứa hẹn những điều mà sau này EU không thực hiện được” với các nước Đông Âu. Tuy nhiên tái cân nhắc không có nghĩa EU từ bỏ chính sách mở rộng của mình. Nói cách khác, việc Nga sáp nhập Crimea làm chậm lại tiến trình mở rộng của EU.

Mặc dù vậy, sự kiện Nga sáp nhập Crimea khiến cho các quốc gia nằm ở khu vực Đông Âu dấy lên mối lo ngại về một vụ sáp nhập tương tự trong chính lãnh thổ của mình. Nhất là ở các quốc gia vùng Baltic và các quốc gia đang có “các cuộc xung đột bị đóng băng” với Nga như Moldova. Vì vậy, lựa chọn tối ưu nhất của EU nhằm cứu vãn những gì còn lại của sáng kiến Đối tác phía Đông của mình, kéo các nước Liên Xô cũ gần gũi hơn với phương Tây. Điển hình là sự kiện EU miễn thị thực cho Moldova. Đồng thời, EU đưa ra chiến lược tái cân bằng nhằm chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của Nga trên khắp lục địa.

EU trên thực tế đã cân nhắc lại vị trí của các quốc gia trong chương trình Đối tác phía Đông. Georgia, Moldova và Ukraine, ” bộ ba hội nhập” (integration trio), EU quan tâm đến việc các quốc gia này hội nhập chặt chẽ hơn với EU. Mặt khác, Azerbaijan, Armenia và Belarus là “bộ ba cân bằng” (balancers trio) trong đó việc hợp tác với các quốc gia này chủ yếu là một phần của chiến lược chính sách đối ngoại đa dạng của EU, không phải là đối tượng tác động chính yếu.

Chia rẽ trong nội bộ EU

Sự kiện Crimea cho thấy nhiều cách tiếp cận khác nhau của các quốc gia thành viên EU, làm cho EU thậm chí còn khó khăn hơn trong việc thống nhất về một định hướng chiến lược chung.

Đầu tiên, chính sách năng lượng chắc chắn không phải là mới trong chương trình nghị sự chính trị của EU, nhưng sau hành động Nga sáp nhập Crimea đã khiến các quốc gia EU buộc phải cân nhắc tương lai an ninh năng lượng của mình. Điều này đã dẫn đến những sáng kiến ​​khác nhau nhằm tìm kiếm giải pháp thay thế cho năng lượng nhập khẩu từ Nga.

Hơn nữa, trong nhiều năm đã có những cuộc thảo luận về điểm hạn chế trong Chính sách đối ngoại và an ninh chung (CSDP) của EU như việc thiếu định hướng và chiến lược dài hạn. Sự kiện ở Crimea khiến cho những người ủng hộ cải tổ Chiến lược An ninh châu Âu (ESS) có lợi thế, làm gia tăng các cuộc tranh cãi về tương lai Chính sách đối ngoại và an ninh chung. Liệu có phải CSDP phù hợp cho các hoạt động dân sự- quân sự bên ngoài Châu Âu hơn là để giải quyết một cuộc khủng hoảng bên trong châu Âu, và làm thế nào để CSDP có thể đóng góp cho an ninh Châu Âu.

Cuối cùng, không thể không nhắc tới các tuyên bổ chỉ trích công khai của giới lãnh đạo các quốc gia vùng Baltic tới phần còn lại của EU. Tổng thống Estonia cho rằng lợi ích kinh tế của một số quốc gia châu Âu đã dẫn đến việc chậm trễ áp dụng các biện pháp trừng phạt với Nga.

NATO

Trở về với Châu Âu và vai trò phòng thủ tập thể

Sau chiến tranh Lạnh, nhất là sau sự kiện 11/9, NATO tập trung vào các hoạt động ở nước ngoài, thường ở những nơi xa xôi như Bắc Phi, Trung Đông. Do đó, vai trò ở Châu Âu của NATO bị coi nhẹ. Sự kiện ở Crimea đã làm thay đổi tất cả điều này.

Sự kiện Crimea sáp nhập vào Nga cho thấy vai trò gần như vô hình của NATO. Mặc dù NATO đã nỗ lực tổ chức các cuộc họp của Hội đồng NATO- Nga và tiến hành các cuộc tập trận lớn trên biên giới của các nước vùng Baltic và Ukraine. Tuy nhiên, NATO dường như bị mắc kẹt trong logic của quan hệ đối tác, chứ không phải là logic của quốc phòng hay răn đe.

NATO đã tiến hành các bước cải tổ lại hoạt động cũng như củng cố lại vị thế của mình trong kiến trúc an ninh Châu Âu. Hội nghị thượng đỉnh NATO tại xứ Wale diễn ra trong hai ngày 4 và 5/9/2014 thể hiện việc NATO quay trở lại Châu Âu khi tập trung chủ yếu bàn về vấn đề an ninh tại khu vực Châu Âu chứ không phải tình hình Afghanistan như các hội nghị trước đó . Hiện nay, các kế hoạch phòng thủ của NATO – đặc biệt là đối với các nước thành viên có chung biên giới với Nga trở thành một nhiệm vụ quan trọng và cần được triển khai liên tục. NATO đã xem xét lại khái niệm răn đe và đề ra chiến lược răn đe. Crimea trên thực tế đã bị sáp nhập vào Nga, chiến lược răn đe của NATO nhằm mục đích ngăn chặn sự bành trường của Nga ở khu vực Đông Âu.

Tăng cường vai trò của Đức 

Các đồng minh phương Tây đều mong rằng Đức sẽ tiếp tục truyền thống chính trị từ thời Otto von Bismarck, người được giới sử học đánh giá có công trong việc giữ vững nền hòa bình ở Châu Âu. Trước sự kiện Crimea, Mỹ và Tây Âu đã quen với một châu Âu có vai trò lãnh đạo của Pháp- Đức. Tuy nhiên, hậu Crimea tương lai của Châu Âu sẽ chịu tác động từ quan hệ Nga- Đức. Với vai trò của một thành viên chủ chốt trong NATO, EU và có các mối quan hệ sâu sắc với Nga, Đức được cho là quốc gia duy nhất có thể ngăn chặn những tham vọng địa chính trị lớn của Nga.

Hoa Kỳ và Đức đã bắt đầu phân chia trách nhiệm trong các vấn đề lớn và cụ thể của NATO. Đức, cùng với Pháp, tập trung đàm phán với Nga; trong khi Hoa Kỳ tập trung vào vấn đề Ukraine với việc để ngỏ về quyết định cung cấp vũ khí cho Ukraine.

Tái cấu trúc hội đồng Nga – NATO 

Hội đồng Nga-NATO (NRC), được thành lập tại Hội nghị thượng đỉnh Nga- NATO ở Rome vào ngày 28 tháng 5 năm 2002. NRC là một cơ chế để tư vấn, xây dựng sự đồng thuận, hợp tác, quyết định chung và hành động chung.

Sau sự kiện Crimea, NATO không có ý định hủy bỏ Hội đồng Nga – NATO. Tổng Thư ký NATO, A.F. Rasmussen nêu rõ lãnh đạo NATO không có kế hoạch phá vỡ ” Thỏa thuận cơ bản về quan hệ Nga – NATO”. Song song với đó, NATO nỗ lực tái cấu trúc lại hội đồng này. Tháng 5 năm 2015, NATO công bố việc thiết lập một đường dây nóng giữa NATO và điện Kremlin. Việc thiết lập đường dây nóng NATO- Nga lấy ý tưởng từ đường dây nóng Mỹ- Liên Xô. Đường dây nóng này chỉ đơn giản là một nơi cung cấp thông tin và là phương thức liên lạc qua lại giữa Nga và NATO. Tuy nhiên, đây cũng được xem là nỗ lực đáng kể, bởi lẽ để duy trì một mối quan hệ ổn định trong thời gian dài Nga và phương Tây cần thường xuyên đối thoại.

OSCE

Vai trò của OSCE được nâng cao trong kiến trúc an ninh Châu Âu

Cuộc đối đầu giữa phương Tây và Nga đã khiến OSCE trở thành tâm điểm của sự chú ý. Khi EU và NATO không thể hiện được vai trò giảm thiểu xung đột của mình, OSCE lại tỏ ra phù hợp với nhiệm vụ này. OSCE đã có nhiều nỗ lực hữu ích, bao gồm việc tăng cường minh bạch quân sự, và gia tăng các nỗ lực để giám sát biên giới Nga-Ukraine. Hơn nữa, OSCE cũng đóng vai trò như một kênh đối thoại giữa các bên tham gia trong xung đột.

Ủy ban Giám sát Đặc biệt của OSCE được thiết lập tại Ukraine vào cuối tháng 3/2014. Quyết định thành lập ủy ban được dựa trên nguyên tắc đồng thuận giữa các thành viên trong OSCE, trong đó có phiếu tán thành của Nga. Trong khi cả EU và NATO tỏ ra bế tắc trong việc khơi thông bất cứ một cuộc đối thoại chính trị nào với Nga thì Ủy ban Giám sát Đặc biệt của OSCE trở thành hi vọng giải quyết khủng hoảng không chỉ ở Crimea mà còn cả ở Ukraine.

Tuy nhiên OSCE cũng vấp phải rất nhiều chỉ trích về tính trung lập của nó cũng như hoạt động cực kì hạn chế ở Crimea . Khi phương Tây yêu cầu Nga phải tạo điều kiện cho các quan sát viên của OSCE có mặt ở Crimea nhằm xác định chính xác tình hình đang diễn ra ở bán đảo này.  Nga lại tuyên bố cấm OSCE hoạt động giám sát Crimea vì nó là lãnh thổ của Nga. Rõ ràng, OSCE không có đủ năng lực và quyền hạn để tham gia giám sát tình hình, chứ chưa nói đến khả năng kiến tạo hòa bình.

Kết luận

Việc Nga sáp nhập Crimea tác động đến các thể chế an ninh khu vực Châu Âu. Đối với EU, sự kiện Crimea làm gia tăng chia rẽ giữa các quốc gia thành viên; khiến EU điều chỉnh chính sách Đối tác phía Đông. Với NATO, NATO qua trở lại Châu Âu với vai trò phòng thủ tập thể đồng thời định hình lại hội đồng Nga- NATO. Trong khi đó, OSCE lại khẳng định vai trò vượt trội của mình so với EU và NATO, tuy nhiên do đặc tính lỏng lẻo của thể chế, OSCE không thể tiến xa hơn trong việc giải quyết triệt để vấn đề Crimea.

Sự kiện Nga sáp nhập Crimea là liều thuốc thử đối với tính hiệu quả các cơ chế an ninh tại Châu Âu. Mặc dù các thể chế an ninh đều có những thay đổi, định hướng lại cả về tư duy lẫn phương cách hoạt động. Tuy nhiên, vẫn chưa có dấu hiệu về một cuộc “cách mạng” thể chế toàn diện ở Châu Âu khi mà phương Tây hiện tại tiếp tục không có ý định đối xử với nước Nga bình đẳng, ngang hàng trong bất kì thể chế an ninh nào. Tất cả những thay đổi nói trên chỉ nhằm mục đích đối phó lại với tình hình bất ổn an ninh ở khu vực mà thiếu vắng ý tưởng tái cấu trúc an ninh lâu dài.

Danh mục tài liệu tham khảo

Bender, J. (2014, September). Estonian President: Europe’s Security Architecture ‘Has Collapsed’. Retrieved May 2015, from http://www.businessinsider.com/europes-security-architecture-has-collapsed-2014-9

Campel, D. (1993). Politics without Principle: Sovereignty, Ethics and the Narratives of the Gulf War.

Kobzova, J. (2015). Eastern Partnership after Riga: rethink, reforms, resilience.

Mai, H. (2014, September). Hội nghị thượng đỉnh NATO thảo luận về ISIS, Ukraine và Afghanistan. Retrieved May 2015, from Tinhhoa.net: http://tinhhoa.net/hoi-nghi-thuong-dinh-nato-thao-luan-ve-isis-ukraine-va-afghanistan.html

Nekrassov, A. (2014, March 30th). Ukraine crisis: World will never be the same again. Retrieved May 2015, fromhttp://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2014/03/ukraine-crisis-crimea-russia-201433045710220137.html

Orenstein, M. A. ( 2014, March). Get Ready for a Russo-German Europe. Retrieved May 2015, from Foreign Affairs:https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/2014-03-09/get-ready-russo-german-europe

Putin, Vladimir. February 2007, Declaration to the 43rd Conference on Security Policy in Munich

Smith, S. J. ( 2015, May). Why NATO and Russia are playing a Cold War game of hotlines and spooks. Retrieved May 2015, from The Conversation: http://theconversation.com/why-nato-and-russia-are-playing-a-cold-war-game-of-hotlines-and-spooks-41639

Techau, J. (2014, April). Why European Security Works Better Without Russia. Retrieved May 2015, from carnegieeurope: http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=55461

Vân, T. (2015, May). Hội nghị “Đối tác phương Đông” của EU và tương lai “Đông tiến”. Retrieved 2015 May, from VOV.VN:http://vov.vn/thegioi/hoi-nghi-doi-tac-phuong-dong-cua-eu-va-tuong-lai-dong-tien-402668.vov

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s